Ta strona używa cookie. Informacje o tym w jakich celach pliki cookie są używane znajdziesz w Polityce Prywatności.
W przeglądarce internetowej możesz określić warunki przechowywania i dostępu do cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.  
Zamknij
Rozmiar czcionki A A A

Historia

Kazimierz Dolny swoimi początkami sięga XII w., kiedy istniała tu osada zwana “Wietrzną Górą”. Wraz z okolicznymi wsiami w końcu XII w. (przyjmuje się datę1181r.) książę Kazimierz Sprawiedliwy nadał ją siostrom norbertankom z krakowskiego Zwierzyńca. Przypuszcza się, że to właśnie siostry norbertanki zmieniły nazwę osady na „Kazimierz” na cześć swego darczyńcy. Najstarszy dokument, w którym pojawiła się ta nazwa, pochodzi z 1249r. Istnienie tu w XIII w. przeprawy wiślanej wraz z komorą celną - na skrzyżowaniu szlaku wiślanego z handlowym szlakiem lądowym od Rusi ku Zachodowi - spowodowało powstanie osady z placem targowym. W pierwszej połowie XIV w. erygowano tu parafię (mówi o tym dokument z 1325r.) – najpierw z drewnianym, później z murowanym kościołem. Kamienna wieża strażnicza, nazywana basztą, powstała za króla Władysława Łokietka (XIII w.), zaś murowany zamek wzniósł tu Kazimierz Wielki jako siedzibę wójta, przekształcając osadę grodową w miasto królewskie, lokowane na prawie polskim. Rdzeń dawnej osady przesunął się z południa na północny brzeg Grodarza, na oś traktu lubelskiego. Na początku XIV w. powiększono obszar miejscowości i sam rynek. Nowy rynek ujmowały trzy pierzeje domów, zapewne drewnianych, parterowych, zastąpionych po części po pożarach w latach 1561 i 1585 murowanymi, jednopiętrowymi kamienicami. Ludność zajmowała się wtedy głównie rolnictwem, piwowarstwem, budową łodzi, przeprawianiem przez Wisłę. Poważny rozwój zawdzięcza Kazimierz przede wszystkim wzrostowi znaczenia handlu drogą wodną. Miasto już w XV w. było śródlądowym portem przeładunkowym dla handlu zbożem, a dalsze przywileje królewskie służyły szybkiemu wzrostowi jego zamożności. W szczytowym okresie swojego rozwoju, przypadającym na XVI w. do końca 1 poł. XVII w., Kazimierz był jednym z najważniejszych w Rzeczypospolitej ośrodków handlu zbożem, posiadającym rozbudowany port rzeczny (lub nabrzeże o charakterze portowym), położony na Przedmieściu Gdańskim i dwa wielkie zespoły spichlerzy zlokalizowane na Przedmieściu Gdańskim i Krakowskim. W okresie rozkwitu miasta funkcjonowało tu około sześćdziesięciu spichlerzy zbożowych, bardzo często bogato zdobionych. Najpiękniejszym był spichlerz „Pod Bożą Męką”. W porcie handlowano między innymi zbożem, mąką, drewnem, skórami, solą, bydłem. Towary wywożone z portu kazimierskiego w 1 poł. XVII w. stanowiły 43 % eksportu całej Rzeczypospolitej. Przywożono m.in. śledzie, tran, wino, ocet, cukier, przyprawy korzenne. W okresie tzw. „złotego wieku” Kazimierza powstało kilka najcenniejszych jego budowli uznanych dziś za zabytki. W latach 1585–1613 rozbudowano, powiększono o trzy kaplice i „zmodernizowano” w stylu renesansu lubelskiego kościół farny p.w. św. Jana Chrzciciela i Bartłomieja Apostoła (1615r. – ambona, 1620r. – organy), w wieku XVII zbudowano też dwa inne kościoły: szpitalny p.w. św. Anny (1671r.) i klasztorny – OO. Franciszkanów (budowa od 1610r., w 1628r. rozpoczyna się budowa klasztoru). W 1536r. powstała tu synagoga (obecna murowana pochodzi z 1677r.), coraz liczniej bowiem rozwijała się tu społeczność żydowska, osiadła w Kazimierzu już w XIV w. Czasy największej prosperity miasta pamiętają także – wybudowane ok. 1615-1635r. – dekorowane w stylu manierystycznym kamienice bogatych kazimierskich rodów kupieckich Przybyłów, Celejów, Górskich. W drugiej poł. XVII wieku Kazimierz był jednym z najpiękniejszych małych miast polskich.

Kres świetności miasta, którego rozwój w XVII w. hamowały częste pożary, zarazy, powodzie i które już nigdy nie odzyskało dawnej pozycji, przyniosły czasy „potopu” szwedzkiego (1655-56) i wojny północnej (pocz. XVIII w.). Zburzony został wówczas zamek, a kościoły i klasztor zrabowane zostały przez Szwedów. Liczba domów murowanych spadła o 90% (z 315 do 30), a ludność zmniejszyła się z 2500 do 917 osób. Wiek XVIII przyniósł pewne ożywienie handlu zbożem, ale i jego kres nastąpił ostatecznie w wyniku odcięcia Gdańska od Polski i rozbiorów. Kazimierz stracił także wówczas monopol na przeprawę wiślaną na rzecz rozwijających się Puław i powolnego odsuwania się rzeki Wisły od miasta. Upadkowi miasta nie zapobiegł rozwój drobnego handlu, prowadzonego przez miejscowych Żydów, którzy od końca XVIII w. stali się dominującą grupą mieszkańców miasta. W wyniku III rozbioru Polski Kazimierz znalazł się w zaborze austriackim. W 1809r. wojska austriackie wysadziły częściowo zamek. W 1819-32 Kazimierz był miastem prywatnym, najpierw w rękach Sapiechów, potem Czartoryskich z Puław. Po powstaniu listopadowym w wyniku konfiskaty dóbr Czartoryskich od 1832r. znów stał się miastem Skarbu Państwa. Kazimierz uczestniczył w powstaniu listopadowym i styczniowym, po których nastąpiła kasata klasztoru i prześladowania mieszkańców miasteczka. Po upadku powstania styczniowego Kazimierz utracił w 1869r. prawa miejskie (przywrócone ponownie w 1927r.). Wielki pożar w 1866r. zniszczył całkowicie północno-zachodnią pierzeję rynku z ratuszem. Pod koniec XIX w. większość budowli, głównie spichlerzy i kamienic, jak również zamek, popadło w całkowitą ruinę. Na przełomie XIX i XX wieku wraz z poważnym wzrostem ludności głównie żydowskiej i koniecznością zabezpieczenia potrzeb mieszkaniowych, miasto zmieniało swój dawny śródmiejski charakter miasta murowanych kamienic i domów na miasteczko biedoty małomiasteczkowej z przewagą rozdrobnionej zabudowy drewnianej.

W 1877r. w związku z otwarciem Kolei Nadwiślańskiej i budową stacji kolejowej w Puławach Kazimierz zaczął być coraz chętniej odwiedzany przez mieszkańców Warszawy, Lublina, którzy miasteczko zaczęli traktować jak letnisko. Dość wyraźny ruch „turystyczny” zaczął być widoczny jeszcze przed pierwszą wojną światową. Już pod koniec XIX wieku powstał tu pierwszy pensjonat i hotel - "Hotel Polski” Aleksandra Berensa (1890r.). Nowym rodzajem budownictwa w Kazimierzu stały się wille i pensjonaty, których wiele powstało w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W 1909r. miał tu miejsce pierwszy duży plener malarski zorganizowany przez Władysława Ślewińskiego, malarza z kręgu Paula Gauguin i szkoły Pont-Aven. W tym czasie zaczęto również powoli dostrzegać potrzebę inwentaryzacji i ratowania zaniedbanych przez kilka wieków zabytkowych budowli miasta. W 1913r. warszawskie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości powołało sekcję d/s ratowania Kazimierza, a lokalny oddział Towarzystwa powstał w Kazimierzu w 1916r. Wskutek zaniedbań wieków poprzednich i działań pierwszej wojny światowej stan miasta był bowiem bardzo zły. Zdecydowane ożywienie miasta przypadło na dwudziestolecie międzywojenne za sprawą narastającego ruchu turystycznego i założenia tu kolonii artystycznej. Lata miedzywojenne to czas corocznych plenerów malarskich organizowanych od 1923r. przez Tadeusza Pruszkowskiego, rektora Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1925r. powstało Towarzystwo Przyjaciół Miasta Kazimierza Dolnego. W 1933r. obchodzono 600-lecie koronacji Kazimierza Wielkiego.

Druga wojna światowa zakończyła w historii Kazimierza rozdział wspólnoty chrześcijańsko-żydowskiej, która funkcjonowała tu od czasów średniowiecznych. W marcu 1943r. miała tu miejsce masowa eksterminacja Żydów. W klasztorze OO. Reformatów mieścił się oddział gestapo. Od 1944r. przez półtora roku stacjonowały tu wojska radzieckie. Zniszczeniu uległa znaczna część zabytkowej substancji miasta, nadwątlona już podczas pierwszej wojny światowej.

Powojennej kompleksowej odbudowie miasta towarzyszyła modernizacja i rozbudowa jego infrastruktury, zmieniająca przedwojenny krajobraz miasteczka. Kazimierz odgrodzono od Wisły wałem ochronnym z nową drogą dojazdową i bulwarem spacerowym, obmurowano brzegi Grodarza. W 1946r. w Kamienicy Celejowskiej powstała pracownia konserwacji zabytków prowadzona przez arch. Karola Sicińskiego. Po wojnie miasteczko zaczęło odradzać się głównie jako ośrodek artystyczny i turystyczny. Znów zaczęli zjeżdżać tu malarze pejzażyści, na stałe osiedli tu Maria i Jerzy Kuncewiczowie, zaczęto organizować ogólnopolskie festiwale - Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych, potem Festiwal Filmowy, ostatnio również festwal Muzyki i Tradycji Klezmerskiej. Kilka oddziałów posiada - jedno z większych na Lubelszczyźnie – Muzeum Nadwiślańskie. Obecnie miasto liczy ponad  czterdzieści prywatnych galerii sztuki. Poza Kazimierzem Dolnym, jako centrum administracyjnym i najważniejszym ośrodkiem życia gminy, niemal każda położona w obszarze gminy miejscowość posiada starą średniowieczną metrykę.